top of page
  • Εικόνα συγγραφέαGeorge Tatakis

Όλυμπος, Κάρπαθος: Παραδόσεις από το Βυζάντιο


Ένα απομονωμένος οικισμός σε ένα απομονωμένο ελληνικό νησί. Ένας από τους λόγους που αυτό το μέρος διατηρεί ακόμα ζωντανές τις περισσότερες παραδόσεις του. Αυτό, και ο πλούτος αυτών των παραδόσεων. Μια μητροτοπική κοινότητα όπου το πρωτότοκο κορίτσι θα είναι ο μοναδικός κληρονόμος της οικογενειακής περιουσίας. Οι Ολυμπίτες είναι απόγονοι της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όπου οι βυζαντινές παραδόσεις εξακολουθούν να επιβιώνουν στην πιο ζωντανή τους μορφή.

Το Βυζαντινό Πάσχα στην Όλυμπο Καρπάθου.

Ως φωτογράφος που ενδιαφέρεται για τον ελληνικό πολιτισμό και τις παραδόσεις, ήθελα πολύ να απαθανατίσω το Πάσχα στην Όλυμπο. Η Όλυμπος, ή Έλυμπος είναι ένα κάπως απόμερο μέρος, που βρίσκεται στο νησί της Καρπάθου, όπου οι παραδόσεις είναι ακόμα έντονες. Σε απόσταση 40 χλμ. από τα Πηγάδια, την πρωτεύουσα του νησιού, η Όλυμπος είναι προσβάσιμη από έναν δύσκολο δρόμο που ασφαλτοστρώθηκε μόλις τη δεκαετία του 2010. Οι κάτοικοι της Ολύμπου θεωρούν τους εαυτούς τους απόγονους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και είναι ένα από τα λίγα μέρη στον κόσμο όπου ένας επισκέπτης μπορεί να γνωρίσει την αυθεντική βυζαντινή παράδοση, αν και εμπλέκονται και άλλες παραδόσεις. Αυτός ο τρόπος εορτασμού, το «Καρπάθικο Γλέντι» έχει καταχωρηθεί στο αρχείο της παγκόσμιας άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Διακόσμηση του Επιταφίου

Ήθελα να ζήσω τα έθιμα της Ολύμπου σε βάθος και να γνωρίσω τους ανθρώπους που ζουν εκεί. Κι έτσι ταξίδεψα στο νησί νωρίς, τη Μεγάλη Δευτέρα, όταν το χωριό ήταν ακόμα άδειο. Είχα βρει ένα μέρος να μείνω στο χωριό Διαφάνι, έναν κοντινό παραθαλάσσιο οικισμό που λειτουργεί ως λιμάνι. Στο σημείο αυτό έμεναν παλιότερα Ολυμπίτες που δούλευαν στη θάλασσα, με αποτέλεσμα να χτιστούν σταδιακά σπίτια και να μετατραπεί σε οικισμό. Σήμερα το Διαφάνι είναι το δεύτερο λιμάνι του νησιού.

 

Απόκτησε ένα φωτογραφικό τύπωμα από την Όλυμπο

Τοποθετήστε ένα έργο τέχνης από την Όλυμπο της Καρπάθου στο σπίτι ή το γραφείο σας, του βραβευμένου φωτογράφου Γιώργου Τατάκη. Όχι μόνο θα προσθέσετε ομορφιά και ενδιαφέρον στον χώρο σας, αλλά θα υποστηρίξετε και σημαντικό εθνογραφικό έργο. Δείτε τη συλλογή από την Όλυμπο εδώ.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
 

Η Όλυμπος είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο του νησιού. Διαθέτει όμορφη αρχιτεκτονική και βρίσκεται στην κορυφή ενός λόφου ανάμεσα σε δύο βουνά. Εύκολα μπορεί κανείς να χάσει τον εαυτό του στα στενά σοκάκια και να ταξιδέψει πίσω στο χρόνο.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Στο καφενείο στην κεντρική πλατεία

Οι πρώτες μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας είναι αφιερωμένες στις προετοιμασίες για το Πάσχα, οι οποίες συνίστανται κυρίως στο ψήσιμο. Γύρω από το την Όλυμπο η κοινότητα έχει φτιάξει πολλούς ξυλόφουρνους. Αυτοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν από οποιονδήποτε, αρκεί να χρησιμοποιεί δικά του ξύλα και να διατηρεί τους φούρνους καθαρούς και τακτοποιημένους. Αυτές τις μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας χρησιμοποιούνται παραδοσιακές συνταγές για ψήσιμο ψωμιού και κέικ.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Η παπαδιά Ειρήνη με τη φίλη της, ανάβουν τον ξυλόφουρνο

Οι αξιόλογες θρησκευτικές τελετουργίες για το Πάσχα ξεκινούν την Τετάρτη της Μεγάλης Εβδομάδας, μετά τον Ύμνο στην Κασσιανή το βράδυ της Τρίτης. Την Τετάρτη ο ιερέας ευλογεί όσους επισκέπτονται την εκκλησία, ώστε να είναι έτοιμοι να λάβουν τη Θεία Κοινωνία την Πέμπτη. Δεν είναι, όμως, ιδιαίτερα κουραστική μέρα στην εκκλησία γιατί λίγοι έρχονται για την ευλογία, αφού ο ιερέας την κάνει και την Πέμπτη, λίγο πριν την Κοινωνία.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ο παπα-Γιάννης λειτουργεί μόνος του, πρωί Μεγάλης Τετάρτης

Απόλαυσα τον χρόνο μου στο χωριό. Όλοι όσοι συνάντησα ήταν φιλόξενοι. Έμαθα πολλά για την κοινότητα απλά μέσα από συνομιλίες με τους περισσότερους κατοίκους και με τη δημιουργία φιλικών σχέσεων.

Η Καλλιόπη έχει τον τοπικό φούρνο και φτιάχνει εξαιρετικές παραδοσιακές πίτες και ψωμί στον ξυλόφουρνο της. Μου κερνούσε συχνά καφέ κατά τη διάρκεια της παραμονής μου και μάλιστα είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ το σπίτι της, χτισμένο στο παραδοσιακό στυλ της Ολύμπου.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Η Καλλιόπη στο παραδοσιακό Ολυμπίτικο σπίτι της

Την Πέμπτη, μετά την Κοινωνία των εκκλησιαζομένων, τελείται η περιφορά του Χριστού στον Σταυρό. Η εκκλησία είναι πια πολυσύχναστη και οι επόμενες μέρες μέχρι την Τρίτη μετά το Πάσχα θα είναι αυτές με τον περισσότερο κόσμο. Ο παπά Γιάννης είναι ο τοπικός ιερέας. Είναι ένας πολύ ευγενικός άνθρωπος με υπέροχη στάση σώματος και ύφος που τον κάνει ιδανικό για φωτογραφίσεις. Είναι πολύ αστείος και μπορεί κανείς να τον βρει τα περισσότερα απογεύματα να κάθεται σε μια καρέκλα στην κεντρική πλατεία, να μιλά με τους συμπατριώτες του και ακόμη και να κάνει σόκιν αστεία. Απλώς πρέπει να τον γνωρίσει κανείς λίγο πριν πάρει «φόρα».

Βρήκε χρόνο να με ξεναγήσει στην αρχαία κεντρική εκκλησία του χωριού και εξήγησε τις εικόνες που ήταν ζωγραφισμένες στους τοίχους. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, όλες οι εικόνες κατά μήκος του κεντρικού τέμπλου, καλύπτονται με μαύρο πέπλο ως ένδειξη πένθους.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ο παπα-Γιάννης με τον Εσταυρωμένο. Προσέχει να μην αγγίζει το σώμα του Χριστού.

Ακολουθεί η Μεγάλη Παρασκευή, ημέρα του Επιταφίου. Οι γυναίκες της Καρπάθου τον στολίζουν με λουλούδια το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής. Οι περισσότερες γυναίκες φορούν τις τοπικές ενδυμασίες. Μάλιστα, οι μεγαλύτερες γυναίκες της Ολύμπου δεν έχουν άλλου είδους ρούχα και αποκαλούν το ντύσιμό μας «ευρωπαϊκό».

Μια σημαντική διαφορά μεταξύ του Επιταφίου της Ολύμπου σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα έγκειται στο γεγονός ότι οι εικόνες των πρόσφατα εκλιπόντων επικολλώνται στον Επιτάφιο και οι συγγενείς τους θρηνούν γι' αυτούς κατά το προσκύνημα που γίνεται αργότερα μέσα στην εκκλησία.

Σκέφτηκα το ενδεχόμενο να τραβήξω φωτογραφίες σε αυτή τη συνθήκη στην εκκλησία, καθώς μου φάνηκε πιθανό να ήταν μια δυνατή στιγμή. Στην πραγματικότητα, ήταν τόσο δυνατή, που μου φάνηκε ότι θα ήταν ασέβεια να τραβήξω φωτογραφίες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας. Πράγματι, ήταν τόσο έντονα τα συναισθήματα που μου δημιουργήθηκαν, που βγήκα τελείως από την εκκλησία.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Μία γυναίκα μπαίνει στην εκκλησία

Το βράδυ της Παρασκευής γίνεται η περιδορά του Επιταφίου στους δρόμους της Ολύμπου. Κατά τη διάρκεια αυτής της τελετής, οι δρόμοι ακτινοβολούν από ομορφιά. Όσοι ακολουθούν την πομπή κρατούν κεριά και ψέλνουν τους υπέροχους ύμνους της Μεγάλης Παρασκευής. Δεν είχα γυρίσει στο χωριό μέχρι τώρα και με ενδιέφερε η αρχιτεκτονική και η τοποθεσία του.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ο Επιτάφιος περιφέρεται στους δρόμους της Ολύμπου

Το Σάββατο του Πάσχα όλοι οι κάτοικοι του χωριού ετοιμάζονται για το πασχαλινό μαγείρεμα. Τα κατσίκια σφάζονται το πρωί και τα ετοιμάζουν οι κυρίες του χωριού. Τα γεμίζουν με ρύζι και τα σφραγίζουν μέσα σε ξυλόφουρνο. Εκεί το κατσίκι θα μείνει και θα ψηθεί σιγά σιγά όλο το βράδυ. Οι γυναίκες θα το βγάλουν από τον φούρνο λίγο πριν το μεσημεριανό γεύμα της Κυριακής. Το βράδυ όλοι εκκλησιάζονται για τη Λειτουργία της Ανάστασης και τα μεσάνυχτα ο παπα-Γιάννης θα διακηρύξει την Ανάσταση. Αυτό το μέρος της λειτουργίας διαφέρει επίσης από τη λειτουργία που γίνεται αλλού, αφού στην Όλυμπο η Ανάσταση γίνεται στον γυναικωνίτη, αντί να γίνεται στο προαύλιο της εκκλησίας, όπως συνηθίζεται. Ο γυναικωνίτης μάλιστα στη συγκεκριμένη εκκλησία έχει διαφορετική είσοδο. Το έθιμο στην Όλυμπο, όμως, είναι μια συνειδητή αναφορά στη Μαρία τη Μαγδαληνή που ήταν η πρώτη που είδε τον Ιησού μετά την Ανάστασή Του.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Το Χριστός Ανέστη

Την Κυριακή του Πάσχα γίνεται το μεσημέρι δεύτερη Αναστάσιμη λειτουργία, που είναι και και αυτή διαφορετική στην Όλυμπο. Για τους Ολυμπίτες αυτή η δεύτερη λειτουργία είναι η πιο σημαντική. Τα κορίτσια του χωριού φορούν τα παραδοσιακά τους φορέματα και τα περιδέραια από χρυσά νομίσματα (κολαΐνες), καθώς στέκονται παρατεταγμένες έξω από την εκκλησία. Μετά τη λειτουργία, όλοι παίρνουν τη θέση τους σε μια σειρά για να λάβουν πρόσφορο, ούζο και λουκουμάδες με μέλι και κανέλα. Ακόμα περισσότερες κροτίδες σκάνε. Ετοιμάζεται το τραπέζι για το πασχαλινό γεύμα και το κατσίκι βγαίνει από το φούρνο.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ο παπα-Γιάννης με την παπαδιά, την κόρη τους με τον σύζυγο και την εγγονή τους Ειρήνη

Η Λιτανεία της Λαμπρής Τρίτης (Τρίτη του Πάσχα)

Το παραδοσιακό Πάσχα στην Όλυμπο κορυφώνεται την Τρίτη του Πάσχα, ή Λαμπρή Τρίτη όπως τη λένε οι Ολυμπίτες. Οι εικόνες από το τέμπλο της κεντρικής εκκλησίας αφαιρούνται και περιφέρονται σε πομπή γύρω από το χωριό για να επισκεφτούν κάθε άλλη εκκλησία, όπου τελούνται επιμνημόσυνες λειτουργίες. Λόγω του εορταστικού ύφους, μετά την Ανάσταση, οι εικόνες στολίζονται με παραδοσιακά μαντίλια. Το τέμπλο, όπου στέκονται οι εικόνες στην εκκλησία, έχασε το μαύρο πέπλο του την ημέρα της Ανάστασης και ήρθε η ώρα να γιορτάσουμε.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Περιφορά των εικόνων γύρω από την Όλυμπο

Οι εικόνες που περιφέρονται είναι τέσσερις, ζωγραφισμένες σε ξύλο, καθεμία από τις οποίες μου φάνηκε να ζυγίζει γύρω στα είκοσι κιλά. Η διαδρομή είναι περίπου οκτώ με εννέα χιλιόμετρα, το μεγαλύτερο μέρος της ανηφορικό, κατηφορικό και από χωματόδρομους. Ο παπα-Γιάννης, που είναι πλέον άνω των ογδόντα ετών, ηγείται της πομπής. Το κάνει να φαίνεται πολύ εύκολο. Του ζήτησα να σταματήσει κάποια στιγμή που δεν φαινόταν να νιώθει πολύ καλά, αλλά συνέχισε. Η πρώτη μεγάλη στάση, διάρκειας δύο ωρών, γίνεται στο νεκροταφείο του χωριού, όπου ο παπα-Γιάννης τελεί μνημόσυνο πάνω από κάθε τάφο.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Μνημόσυνο σε κάθε τάφο στο νεκροταφείο

Οι συγγενείς του εκλιπόντος έχουν κεράσματα, όπως σοκολάτες, καραμέλες ή τοπικές λιχουδιές, που προσφέρουν σε όποιον παρευρεθεί. Η σωστή απάντηση όταν παίρνεις το κέρασμά σου δεν είναι «Ευχαριστώ», αλλά «Θεός χωρέστον». Επιμνημόσυνη δέηση γίνεται και στο οστεοφυλάκιο του νεκροταφείου. Όποιος έχει συγγενείς του οποίου τα οστά βρίσκονται στο οστεοφυλάκιο δίνει προηγουμένως τα ονόματά τους στον παπα-Γιάννη.

Η λιτανεία συνεχίζεται και η δεύτερη στάση είναι σε μία πηγή όπου οι συμμετέχοντες μπορούν να ξαποστάσουν και να πιουν νερό. Ο παπα-Γιάννης βυθίζει επίσης ένα μάτσο βασιλικό στο νερό και το ραντίζει για να ευλογήσει τους παρευρισκόμενους. Βρέχει και μια γωνιά της εικόνας της Παναγίας, για να τη δροσίσει από την κουραστική λιτανεία. Η πορεία συνεχίζεται. Όποιος κουβαλάει κάποια από τις εικόνες και έχει κουραστεί μπορεί να τη δώσει σε κάποιον άλλο. Η πομπή προσελκύει ακόμη και τουρίστες, οι οποίοι παρακολουθούν τακτικά την τελετή και είναι τόσο εξοικειωμένοι με τη διαδρομή που καμιά φορά δίνουν οδηγίες αν κάποιοι την έχουν ξεχάσει.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ο μακρύς δρόμος γύρω από την Όλυμπο

Νεαρές κυρίες φορούν την πολύχρωμη παραδοσιακή τους φορεσιά (σακοφούστανο), με κολαΐνες. Αυτή η ενδυμασία φοριέται μόνο από νεότερες, ανύπαντρες γυναίκες. Φτιάχνεται από την οικογένεια του κοριτσιού και δεν είναι καθόλου φθηνή. Περισσότερες από τρεις γενιές μπορεί να έχουν δουλέψει σε κάθε φόρεμα, καθώς κάθε γενιά πρέπει να διατηρήσει ή, κατά προτίμηση, να βελτιώσει τη φορεσιά, πριν τη μεταδώσει στην επόμενη γενιά. Αυτά τα φορέματα, μαζί με τα κοσμήματα που τις συνοδεύουν, δείχνουν την οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Μια κοπέλα μου είπε ότι έχει 37 τέτοια φορέματα στις ντουλάπες της.

Μετά το γάμο, οι γυναίκες θα φορέσουν την άλλη τους φορεσιά, της οποίας το κύριο χρώμα είναι το μαύρο. Αυτό είναι το Καβά'ι (Καβάδι δηλαδή, άλλα στα Ολυμπίτικα το «Δ» δεν προφέρεται). Καθώς η γυναίκα μεγαλώνει, το κοστούμι γίνεται σταδιακά λιγότερο περίτεχνο. Το Καβά'ι των γυναικών σε μια ορισμένη ηλικία είναι σχεδόν εντελώς μαύρο.

Η λιτανεία επιστρέφει στο χωριό μέσω μιας πολύ απότομης πλαγιάς, από την οποία υπάρχει όμορφη θέα προς τη θάλασσα. Η πομπή επιστρέφει στην κεντρική πλατεία, όπου τοποθετούνται οι εικόνες σε συγκεκριμένο σημείο, σε ετοιμότητα για το επόμενο βήμα της τελετής.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Ανύπαντρη κοπέλα με το σακοφούστανο

Όλες οι ανύπαντρες κοπέλες στέκονται ντυμένες με παραδοσιακή ενδυμασία μπροστά από τα σκαλιά της εκκλησίας, ενώ γίνεται δημοπρασία, καθώς οι οικογένειες κάνουν προσφορές για το προνόμιο να μεταφέρουν μια εικόνα πίσω στην εκκλησία, όπου την ξαναβάζουν στη θέση της στο τέμπλο. Τέλος, οι οικογένειες που έχουν κάνει την υψηλότερη προσφορά και κέρδισαν τη δημοπρασία θα φιλοξενηθούν σε δείπνο, το οποίο θα προσφερθεί από την εκκλησία και θα σερβιριστεί μέσα στο γυναικωνίτη. Είναι επίσης μια παράδοση που δεν έχω συναντήσει σε κανένα άλλο μέρος στην Ελλάδα. Ποτέ δεν έχω δει κανέναν να τρώει σε ένα τραπέζι μέσα σε μια εκκλησία για οποιονδήποτε λόγο.

Ζωή στην Όλυμπο. Από το Νησί της Καρπάθου στο Βυζάντιο. Έθιμα και παραδόσεις από τον Γιώργο Τατάκη
Οι πλειοδότες ετοιμάζονται να φάνε μέσα στην εκκλησία στον γυναικωνίτη

ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

Μεταμόρφωση του Σωτήρος

Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, μια γιορτή μικρότερη σε κλίμακα από άλλες, λαμβάνει χώρα στις 6 Αυγούστου σε ένα όμορφο εκκλησάκι στην Όλυμπο που κρέμεται σε ένα βράχο στα δυτικά του χωριού και έχει εκπληκτική θέα, ιδιαίτερα το ηλιοβασίλεμα, το χωριό αλλά και το αρχιπέλαγος. Οι περισσότεροι ανεμόμυλοι του χωριού βρίσκονται στο δυτικό τμήμα της Ολύμπου και φαίνονται από την εκκλησία. Όσο για την ίδια την εκκλησία, είναι ιδιόκτητη και μία από τις φημισμένες 300 εκκλησίες της Ολύμπου. Αυτός ο μεγάλος αριθμός οφείλεται στο γεγονός ότι οι περισσότερες οικογένειες έχουν ιδιωτική εκκλησία και η Όλυμπος δικαίως φημίζεται για το πολυάριθμο των εκκλησιών της.