top of page

Κοτσαμάνια στον Τετράλοφο Κοζάνης: Μία Αρχαία Παράδοση του Πόντου

Ως Πόντιος στην καταγωγή, ήθελα να δω το έθιμο των Κοτσαμανιών (από το τούρκικο kocaman = ο μεγαλόσωμος). Σε άλλα μέρη, είναι επίσης γνωστό ως «Μωμόγεροι». Αυτή είναι μια αρχαία παράδοση του Εύξεινου Πόντου. Η παράσταση αναφέρεται στους ιερείς του Μώμου*, του θεού του γέλιου και της σάτιρας. Η προέλευση του γεγονότος θεωρείται ότι προήλθε από την Αρχαία Ελλάδα, συγκεκριμένα τον αρχαίο Διθύραμβο, όπως κατά τους αιώνες εξελίχτηκε από τον ποντιακό πληθυσμό.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Τα Κοτσαμάνια του Τετράλοφου στην Κοζάνη, Μακεδονία, Ελλάδα

Κοτσαμάνια / Μωμόγεροι: οι Καταβολές

*Ο Μώμος προέρχεται από το ομηρικό ρήμα «Μω» που σημαίνει αναζητώ, βρίσκω ένα σφάλμα. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι ο τέλειος άνθρωπος είναι αυτός για τον οποίο ο Μώμος δεν έχει τίποτε να πει. Έτσι υπάρχει η ελληνική λέξη «ά-μωμος, Άμωμος», που μεταφράζεται σε αμόλυντος. Μία κοινή χρήση είναι η αμόλυντη σύλληψη της Παναγίας (Άμωμος Σύλληψη).

Διατήρηση στον Τετράλοφο

Η παράδοση αυτή γίνεται σε πολλά μέρη της Ελλάδας, αλλά αυτή η εκδοχή που λέγεται «Κοτσαμανιά» γινόταν στην περιοχή του Πόντου, τη Λιβερά. Η Λιβέρα είχε ορισμένα προνόμια υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία λόγω της Μαρίας, μιας ντόπιας κοπέλας (αργότερα γνωστή ως Γκιουλμπαχάρ, αφού έγινε σουλτάνισσα). Θεωρείται ότι είναι το πιο αντιπροσωπευτικό αφού είναι το πληρέστερο, με την έννοια ότι διατηρείται ανέπαφο για πολλούς αιώνες. Πρόκειται για το πρώτο ελληνικό έθιμο που προστέθηκε στο Αρχείο άυλης κληρονομιάς της UNESCO.

Περισσότερα χωριά γύρω από τον Τετράλοφο διατηρούν αυτήν την παράδοση, όπως ο Άγιος Δημήτριος, το Ρυάκιον, τα Αλωνάκια, η Σκήτη, το Πρωτοχώρι, τα Κομνηνά, η Ασβεστόπετρα και το Καρυοχώρι.

Είχα ήδη έρθει σε επαφή με τον τοπικό Πολιτιστικό Σύλλογο Ποντίων Τετράλοφου και ευχαρίστως συμφώνησαν να με φιλοξενήσουν σε ένα δωμάτιο στο κτίριο του Συλλόγου. Έφτασα στην Κοζάνη, όπου συνάντησα ένα μέλος του συλλόγου, το Γιάννη, και τον ακολούθησα στο χωριό Τετράλοφος. Αυτό δεν απέχει πολύ από την Κοζάνη, μόλις 20 λεπτά περίπου με το αυτοκίνητο. Στο δρόμο, μπορούσες να δεις το τεράστιο εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της Κοζάνης που είναι ένα είδος ορόσημου του τόπου.

Έφτασα στο σπίτι του πατέρα του Γιάννη στον Τετράλοφο. Η μητέρα του ήταν εκεί και προσφέρθηκε να φτιάξει καφέ. Εκτός από τον καφέ, πήρα και έναν υπέροχο κουραμπιέ, ή δύο και ένα υπέροχο γλυκό του κουταλιού.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Ετοιμασίες για το δρώμενο

Ο Γιάννης μαζί με τον ξάδερφό του Κώστα άρχισαν να ετοιμάζονται για την εκδήλωση. Η μητέρα επέβλεπε και έδινε οδηγίες για όποιες διορθώσεις. Ο πατέρας ήρθε λίγα λεπτά αργότερα και άρχισε να δίνει οδηγίες για το πώς να προχωρήσει η όλη εκδήλωση. δεδομένου ότι η εκδήλωση προστατεύεται πλέον από την UNESCO, πιστεύει ότι θα πρέπει να αποδίδουν με ακρίβεια ακόμη και στην παραμικρή λεπτομέρεια. Στο τέλος της εκδήλωσης κάθε έτους, γίνεται μία συνέλευση στο σύλλογο για να συζητήσουν τι μπορεί να έχει πάει στραβά και τι χρειάζεται βελτίωση. Πρόκειται για την ηγετική οικογένεια των Κοτσαμανιών.

Στη συνέχεια πήγαμε στον Πολιτιστικό Σύλλογο, όπου όλοι θα συναντιόντουσαν για να ξεκινήσουν την εκδήλωση. Αυτό το μέρος θα ήταν επίσης το σπίτι μου για τις επόμενες μέρες. Φιλοξενήθηκα σε ένα παλιό, αλλά όμορφα ανακαινισμένο κτίριο. Η θέρμανση στο εσωτερικό ήταν εξαιρετική, κάτι που ήταν μια ένδειξη ενός καλού ύπνου, καθώς έξω έκανε παγωνιά.

Εκεί μέσα κάποιοι ντύθηκαν ή έκαναν τις τελευταίες προετοιμασίες. Αφού τελείωσαν όλοι, βγήκαμε έξω για μια ομαδική φωτογραφία και ήμασταν έτοιμοι να ξεκινήσουμε.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Κοτσαμάνια: η συντροφιά

Ο Χορός των Τελετουργικών

Τα Κοτσαμανιά ξετυλίγονται με έναν μαγευτικό χορό στο ρυθμό των παραδοσιακών οργάνων. Γκάιντα (Αγγείον), Λύρα (δεν χρησιμοποιείται στον Τετράλοφο) και τύμπανο. Ξεκινούν επισκεπτόμενοι το νεκροταφείο, που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού. Κάθε φορά που σταματούν, χορεύουν τελετουργικά και κάνουν ορισμένες πράξεις.

Πρόκειται για ένα δρώμενο μετάβασης, που σχετίζεται με το πέρασμα από την παλιά χρονιά στη νέα και έχει ψυχαγωγικά και εγκωμιαστικά χαρακτηριστικά. Ολόκληρη η κοινότητα συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία και την πλοκή του τελετουργικού, που είναι διαφορετικό κάθε χρόνο, λόγω της αυτοσχεδιαστικής πλευράς του εθίμου.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Κοτσαμάνια: η τελετουργία

Συμβολισμοί και Τιμωρίες

Εκτός από τους μουσικούς και τους δώδεκα χορευτές (τα Κοτσαμάνια), υπάρχουν μερικοί ακόμη χαρακτήρες. Μία ή δύο νύφες, που παίζονται από άντρες, όπως στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, ένας γέρος, μια γριά, ένας γιατρός και ο διάβολος. Υπάρχει επίσης ένας αστυνομικός (Τσανταρμάς, Τουρκικά) και ένας γιατρός. Οι παρευρισκόμενοι συμμετέχουν ενεργά προσπαθώντας να κλέψουν τη νύφη.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Ο Κοτσαμάνος στη διάσωση
Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Τη νύφη, όμοια με το αρχαίο θέατρο, υποδύεται ένας άντρας

Εάν τα καταφέρουν, ένας Κοτσαμάνος πρέπει να έρθει να τη σώσει και ο αστυνομικός θα επιβάλλει τις κατηγορίες στον ένοχο. Η ετυμηγορία, με τη βοήθεια του γιατρού, συνήθως έχει να κάνει με το ότι ο κλέφτης άφησε τη νύφη έγκυο. Η εγκυμοσύνη σημαίνει γονιμότητα, επομένως, κατά μία έννοια, εύχονται τη γονιμότητα της γης για το επόμενο έτος.

Στη συνέχεια, ο ένοχος χρεώνεται με πρόστιμο, που σχετίζεται με την οικονομική κατάσταση του ατόμου, αλλά μπορεί να αποφασίσει να μην πληρώσει το πρόστιμο, οπότε αποφασίζεται γι' αυτόν τιμωρία που διαφέρει σε κάθε περίπτωση.

Όταν τελειώνουν στο νεκροταφείο, ξεκινούν τις επισκέψεις στο σπίτι. Κάνουν το έθιμο για δύο μέρες, 25 και 26 Δεκεμβρίου. Κάθε μέρα θα επισκέπτονται ξεχωριστά σημεία του χωριού για να έχουν χρόνο να πάνε σε κάθε σπίτι. Μόλις φτάνουν σε κάθε σπίτι, αρχίζουν να χορεύουν στην αυλή και δίνουν ευχές για τη χρονιά που έρχεται. Ο διάβολος συνήθως προσπαθεί να κάνει κάποια ζαβολιά στην οικογένεια, όπως να μετακινεί πράγματα μέσα στο σπίτι ή να κάνει κάποιου είδους ζημιά. Αντιπροσωπεύει κάθε κακό που φεύγει με το έτος που πέρασε.

Κάθε σπίτι έχει ετοιμάσει κεράσματα για όλους που αποτελούνται από τοπικές και παραδοσιακές λιχουδιές καθώς και πολύ τσίπουρο. Μέχρι να δύσει ο ήλιος, σίγουρα θα έχεις μεθύσει!

Το τσίπουρο υποτίθεται ότι βοηθάει και στο κρύο, αλλά αυτό είναι απλώς μια δικαιολογία.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Μια κότα στο αυτοκίνητο. Ζαβολιές του διαβόλου.

Όταν πέφτει η νύχτα, όλοι επιστρέφουν μπροστά στον τοπικό Σύλλογο και αρχίζουν να χορεύουν κυκλικά. Μια φωτιά ανάβει στο γεμάτο άχυρα σάκο που κουβαλά ο γέρος, για να σηματοδοτήσει την κάθαρση από την παλιά περίοδο και ένας χορός ξεκινά γύρω από τον καιόμενο σάκο. Προσφέρεται σε όλους μία πολύ νόστιμη σούπα με κρέας φτιαγμένα από τον σύλλογο και άλλα τοπικά εδέσματα. Αφού τελειώσει η εκδήλωση, μπαίνουν στα τοπικά καφέ και το γλέντι συνεχίζεται!

Οι ποντιακή χοροί φέρνουν τους χορευτές σε έκσταση λόγω του διονυσιακού ρυθμού τους, που συνεχώς αναπτύσσεται.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Φωτιά στο σάκο του γέρου

Η ζωή στον Τετράλοφο

Δ.Ε.Η. και λιγνίτης

Η πλειοψηφία των κατοίκων του Τετράλοφου εργάζεται σε έναν από τους τοπικούς λιγνιτικούς σταθμούς και τα ορυχεία της Εταιρείας Ηλεκτρισμού.

Η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) είναι ο παλαιότερος προμηθευτής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα. Οι ηλεκτροπαραγωγικοί σταθμοί και τα λιγνιτωρυχεία στη Μακεδονία, Ελλάδα (Κοζάνη - Πτολεμαΐδα) είναι τα μεγαλύτερα στα Βαλκάνια.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Εργάτης. Ένας από τους θαλάμους ψύξης στο πίσω μέρος γράφει: "Go Solar", τοποθετημένο εκεί από μια περιβαλλοντική ομάδα.

Ως φωτογράφος, με ενδιέφερε πολύ να φωτογραφίσω αυτά τα ορυχεία καθώς μου φάνηκαν σουρεαλιστικά, που έμοιαζαν με ένα σεληνιακό τοπίο. Έχοντας και εγώ ένα μηχανολογικό υπόβαθρο, τέτοια περιβάλλοντα είναι πολύ ενδιαφέροντα για μένα. Ευτυχώς κατάφερα να πάρω ειδική άδεια για να είμαι στα ορυχεία και να κάνω εικόνες.

Κοτσαμάνια (Μωμόγεροι) στον Τετράλοφο Κοζάνης, του Γιώργου Τατάκη
Επιθεωρητής ποιότητας στο ορυχείο

Ο λιγνίτης υπάρχει σε αφθονία στην Ελλάδα, η οποία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ο έκτος μεγαλύτερος στον κόσμο. Η ποσότητα έχει υπολογιστεί ότι αρκεί για τα επόμενα 45 χρόνια. 62,5 τόνοι έχουν εξορυχθεί κατά τη διάρκεια του 2006.

Σήμερα, υπάρχουν 8 λιγνιτικοί σταθμοί, που αθροίζουν το 42% της εγκατεστημένης ισχύος της ΔΕΗ και παράγουν το 56% της συνολικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Η χρήση του λιγνίτη για την παραγωγή ενέργειας παρέχει στην Ελλάδα περίπου 1 δισεκατομμύριο δολάρια ετησίως. Είναι ένα καύσιμο χαμηλού και ελεγχόμενου κόστους και είναι ασφαλές στη μεταφορά. Στα αρνητικά, υπάρχει σημαντική ρύπανση που συνδέεται με αυτό.